Zaszamy współpracę nad opracowaniem archiwum Grzegorza Kowalskiego – jednego z najważniejszych twórców polskiej sztuki współczesnej. Projekt, który realizujemy wspólnie ze Spadkobiercami Artysty oraz Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, finansowany jest z drugiej transzy programu KPO dla Kultury.

Mieliśmy przywilej poznać prof. Kowalskiego i zajrzeć do jego prywatnego archiwum podczas dwóch wstępnych kwerend na przełomie 2024 i 2025 roku. Jest to największy zbiór dokumentujący jego działalność artystyczną, która – w przeciwieństwie do archiwum działalności dydaktycznej zabezpieczonego i udostępnionego przez MSN – nie była całościowo opracowana .

Między złożeniem wniosku do programu KPO dla Kultury a uzyskaniem pozytywnej rekomendacji (po odwołaniu!) prof. Grzegorz Kowalski zmarł (11 września 2025). Spadkobiercy artysty postanowili zrobić to, co można najlepszego dla archiwum zmarłego twórcy – zabezpieczyli je i przekazali specjalistom z Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Dzięki połączeniu sił udało się bardzo szybko rozpocząć pierwszy etap pracy z archiwum. Jego efektem będzie opracowanie i udostępnienie dwóch ważnych cykli autorskich:  „Krzesło” (1974–1975) oraz „Ludzie/Zwierzęta” (1978).

O GRZEGORZU KOWALSKIM

Grzegorz Kowalski (1942–2025) był rzeźbiarzem, performerem, pedagogiem i teoretykiem. Traktował sztukę jako narzędzie badania relacji między człowiekiem, ciałem a przedmiotem. Studiował na warszawskiej ASP w pracowniach Jerzego Jarnuszkiewicza i Oskara Hansena. To właśnie od Hansena przejął ideę Formy Otwartej, przesuwając akcent z obiektu na proces i uczestnictwo odbiorcy.

Już jego wczesne realizacje, jak dyplomowy Pomnik Energii Jądrowej (1965) czy meksykański Zegar słoneczny (1968), stanowiły struktury aktywowane przez ruch i zmysły uczestników. W latach 70. związał się z warszawską Galerią Repassage, gdzie rozwinął autorską praktykę relacyjną. Jako wieloletni wykładowca warszawskiej ASP stworzył legendarną „Kowalnię” – pracownię, w której ukształtował czołowe postaci polskiej sztuki krytycznej, m.in. Katarzynę Kozyrę i Pawła Althamera.

ARCHIWUM JAKO ŻYWA TKANKA

Postawa twórcza artysty w naturalny sposób określiła metodologię pracy nad jego spuścizną. Mapowanie gęstej sieci procesów i praktyk odbywa się poprzez bezpośredni kontakt z materią: od dzieł sztuki i ich wersji, przez negatywy i odbitki fotograficzne, aż po notatniki, korespondencję oraz unikatowe zapisy działalności dydaktycznej (w tym prace studentek i studentów).

Istotną część zbioru stanowią dokumenty codzienności: prywatne fotografie i listy, które pozwalają zrekonstruować biograficzny oraz relacyjny kontekst jego twórczości.

„Wpisana w archiwum Kowalskiego fragmentaryczność stanowi historyczny ślad obiegu prac i praktyk wystawienniczych epoki. Ujawnia ona archiwum nie jako zamkniętą kolekcję, lecz jako sieć relacji i procesów materialnych” – wskazuje Julia Majewska, autorka koncepcji merytorycznej, bezpośrednio opracowująca zbiory. „Nie jest to zbiór dzieł w sensie czysto kolekcjonerskim, lecz tkanka, w której twórczość splata się z codzienną refleksją i wspólnym doświadczeniem”.

KLUCZOWE MOMENTY: RELACJA I RADYKALIZACJA

W pierwszym etapie prac szczególną uwagę poświęciliśmy cyklom stanowiącym kamienie milowe w praktyce Kowalskiego:

• „Krzesło” (1974–1975) – praca inicjująca metodykę pracy, przypadająca na okres współpracy Kowalskiego z Galerią Repassage. To jeden z pierwszych cykli, uwidaczniający charakterystyczny sposób myślenia i pracy artysty – „zamiast autonomicznego dzieła powstaje sytuacja o ściśle określonych parametrach, w której to nie forma jest dana z góry, lecz warunek działania”, pisze Julia Majewska.

• „Ludzie/Zwierzęta” (1978) – to moment jej rozwinięcia i radykalizacji. Przeniesienie “środka ciężkości” na inicjowanie sytuacji opartych na relacji, doświadczeniu i procesie. To moment, w którym „fotografia przestaje być celem, stając się zapisem procesu, a zaproszeni uczestnicy nie są już modelami ani wykonawcami poleceń, lecz partnerami w procesie poznawczym i artystycznym.”, mówi kuratorka.

Wybór ten pozwala uchwycić kluczowe przesunięcie w praktyce artysty, łącząc zagadnienia relacyjności, cielesności i wczesnego posthumanizmu.

Już wkrótce opowiemy więcej o wyżej wymienionych cyklach. Z radością zapraszamy Was do towarzyszenia nam w procesie pracy z archiwum i obserwowania, jak ta gęsta tkanka relacji i praktyk staje się dostępną przestrzenią wiedzy. Zostańcie z nami!

Opracowanie archiwum twórczości Grzegorza Kowalskiego (Etap I) jest realizowane przez Fundację Sztuk Wizualnych ze środków KPO dla Kultury 2025.